Met als titel “Meesterschap in innovatie en zorg” is nu een brochure verschenen over de jaren 2010-2011. Het is een uitgave van de Parnassia Bavo Academie. De Parnassia Bavo Academie is het kenniscentrum voor onderzoek en scholing van de Parnassia Bavo Groep.

Een deel van de onderzoeken is in loop van de 2 jaar al eerder, door middel van een persbericht, aan uw redactie aangeboden. Wij zijn natuurlijk bereid om andere onderzoeken nader toe te lichten. Onze onderzoekers en hoogleraren zijn vanzelfsprekend beschikbaar voor commentaar.

Het IMDI Talentfonds stelt jaarlijks een vrij te besteden premie ter beschikking van 1.500 euro en een plaquette aan die persoon die in het lopende studiejaar (zomer 2011-zomer 2012) het beste afstudeeronderzoek aan een erkende Nederlandse universiteit of hogeschool heeft afgerond over de voorbereiding (proof of principle) en/of ontwikkeling (prototyping) van een nieuw medisch hulpmiddel (wettelijke definitie) dat bijdraagt aan de zelfstandigheid en/of effectievere behandeling van mensen met een chronische aandoening en/of beperking.

Per voorgedragen kandidaat wordt bij één van de IMDI-CoREs digitaal ingediend:

• Het afstudeerwerkstuk van de kandidaat, met
• een korte toelichting van de kandidaat die ingaat op de beoordelingscriteria, en
• een korte verklaring van de afstudeerbegeleider die ingaat op de inbreng van de kandidaat

Per IMDI-CoRE wordt maximaal één kandidaat voorgedragen bij ZonMw. De eindjurering vindt onder auspiciën van ZonMw plaats door een drievoudige jury met inzicht in medische technologie, gezondheidszorg en bedrijvigheid.

De eindjury hanteert de volgende beoordelingscriteria in gelijk gewicht:

• Originaliteit en eigen inbreng
• Produceerbaarheid vanuit bedrijfsperspectief
• Wenselijkheid vanuit patiëntperspectief

Bij ex aequo beslist de directeur van ZonMw. De premie wordt in het najaar uitgereikt door een vooraanstaand persoon op een toepasselijke locatie en tijdstip. Over de uitslag wordt niet gecorrespondeerd.

Aanmelden voor de ronde 2011/2012 digitaal voor 1 juli 2012 bij één van de acht IMDI-CoREs voor de aangegeven onderwerpen:

CCTR: cctr-secretariaat@maastrichtuniversity.nl (thuiszorgtechnologie)

CMI-NEN: m.kuit@utwente.nl (medical imaging)

IDII: info@isi.uu.nl (medical imaging)

MDII: n.a.guldemond@tudelft.nl (medical imaging)

NeuroControl: n.a.guldemond@tudelft.nl (bewegingstechnologie)

NIMIT: n.a.guldemond@tudelft.nl (minimaal invasieve technologie)

QuantiVision: jc.demunck@vumc.nl (medical imaging)

SPRINT: imdisprint@googlemail.com (revalidatietechnologie)

Algemene inlichtingen: gerritvanark@upcmail.nl%

De bouwkundige brandveiligheid van veel zorginstellingen schiet tekort. Dat is een van de belangrijkste conclusies van het onderzoeksrapport ‘Brandveiligheid in zorginstellingen’, dat in opdracht van onder meer VROM-inspectie werd opgesteld en in december 2011 verscheen. Ingenieursbureau De Vlieg Techniek uit Utrecht neemt de gepubliceerde resultaten heel serieus. De veiligheid van duizenden zorgvragers is immers in het geding. Met een pakket van doordachte maatregelen helpt De Vlieg Techniek zorginstellingen om de brandveiligheid op het noodzakelijke niveau te brengen en te borgen.

Bij 30% van de zorginstellingen is er sprake van zodanige gebreken dat ingrijpen noodzakelijk is. Arie van ’t Veld, brandveiligheidsexpert bij De Vlieg Techniek, geeft aan dat een brandveiligheidsanalyse de eerste stap is om de bouwkundige brandveiligheid te verbeteren. “Deze analyse geeft snel betrouwbare inzichten in de brandveiligheid en de benodigde technische en organisatorische maatregelen om deze te verbeteren. De scan vormt het vertrekpunt voor verdere acties. Niet voor niets is de eerste aanbeveling in het rapport van VROM-inspectie dat alle zorginstellingen hun bouwkundige brandveiligheid moeten controleren. Dat kan aan de hand van deze analyse.”

Brandveiligheidsbeleid borgen

De volgende stap is het in stand houden van de brandveiligheid. Volgens het onderzoek is het beleid daarvoor vaak onvoldoende geborgd binnen zorginstellingen. “Als na de analyse alle tekortkomingen verholpen zijn, ben je er nog niet”, aldus Van ’t Veld. “Het is zaak om de brandveiligheid te borgen, onder meer via periodieke controles en adequaat onderhoud. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt ook bij de raad van bestuur en de directie. Van hen moet de sturing komen. Aan de hand van een stuurmodel volgens de BOEI-methodiek maken wij brandveiligheid, maar ook onderhoud en energie integraal stuurbaar.” Het is belangrijk dat zorginstellingen zich niet ‘afhankelijk’ maken van inspecties van buitenaf, bijvoorbeeld door gemeentes. Dit toezicht blijkt in de praktijk namelijk erg versnipperd te zijn. Van ’t Veld: “Brandveiligheid is een taak van de zorginstelling zelf. Voor grotere zorgorganisaties is het bijvoorbeeld geen overbodige stap om één persoon verantwoordelijk te maken voor de brandveiligheid. De Vlieg Techniek kan daaraan bijdragen in de vorm van advies en training.”

De menselijke factor

Een belangrijke rol voor het verbeteren van de brandveiligheid van zorginstellingen is weggelegd voor de mensen binnen de organisatie. Medewerkers en dan met name bhv’ers moeten weten wat er van hen verwacht wordt. Daarom besteedt De Vlieg Techniek veel aandacht aan het trainen van de bhv-organisatie binnen zorginstellingen. Maar ook het geven van voorlichting en het opstellen van veiligheids- en ontruimingsplattegronden is daarbij van essentieel belang, net als het organiseren van ontruimingsoefeningen. Brandveiligheid gaat immers verder dan alleen het bouwkundige aspect”, geeft Van ’t Veld aan. “De menselijke factor is vaak nog veel belangrijker en speelt daarom in al onze adviezen een prominente rol.”

In dit artikel gaat architect Paul Numan van Wiegerinck architectuur en stedenbouw dieper in op de vraag hoe de klantbeleving een impuls heeft gekregen bij het nieuwe Maasstad Ziekenhuis en wat dat concreet betekende voor het gebouwontwerp. Om transparantie en brandveiligheid met elkaar te verenigen, zijn diverse brandwerend-glastoepassingen gebruikt.

Ontwerp

Over het ontwerp vertelt architect Paul Numan, van Wiegerinck architectuur en stedenbouw: ‘Het is een heel groot gebouw aan de rand van Rotterdam-Zuid, een stadsdeel met veel ‘grotestadsproblematiek’. Het programma, met 80.000 vierkante meter gaf ons de ruimte om een nieuw stuk stad te maken.’ De plattegrond van het Maasstad Ziekenhuis laat een centrale as zien met aan weerszijden afwisselend gebouwvleugels en patio’s. Die centrale gang wordt door de projectdirecteur ‘Aorta’ genoemd, de architect spreekt van ‘Magistrale’; dat een verkeersruimte een eigen naam krijgt illustreert hoe deze als belangrijk ervaren wordt. Numan verduidelijkt het ontwerp: ‘Wij zien het gebouw als een ‘monoliet’ blok. Op de hogere lagen zijn daar stukken uitgesneden: de binnentuinen of patio’s. Maar als gebouw is het één geheel. Een belangrijk aspect van ons ontwerp is duurzaamheid; dit gebouw moet in de toekomst ook een andere functie kunnen krijgen.’

Interessant aan de bouwwijze is de prefab-gevel. De gevelelementen zijn in de fabriek gemetseld en op de bouwplaats in het casco gezet. Numan: ‘Alleen de kozijnen zijn achteraf geplaatst. De buitenzijde van de kozijnen bestaat uit aluminium omdat dat onderhoudsarm is. Maar aan de binnenzijde zijn de kozijnen van hout omdat dat een warme uitstraling heeft.’

Passanten

Patiënten en bezoekers zullen snel hun weg in het gebouw kunnen vinden. De centrale ontvangsthal ligt in één van de patio’s. Voorzieningen als een restaurant, apotheek, kinderopvang en de faciliteit voor bloedprikken maken dit tot een openbaar gebied. Numan vertelt: ‘De overgang van openbaar naar privé gaat heel geleidelijk. De centrale hal is openbaar, maar geleidelijk aan worden de ruimtes beslotener. Door een glaskap is de ontvangsthal licht gebleven. De mensen die naar het ziekenhuis komen, willen we niet onnodig belasten. Door het glas kunnen ze zich snel en gemakkelijk oriënteren.’

De Magistrale geeft het hele gebouw een heldere structuur. Numan: ‘Mensen hoeven niet te dwalen. Door het vele glas zijn veel herkenningspunten zichtbaar; iedere binnentuin is anders. Bezoekers hoeven alleen te onthouden bij welk stijgpunt ze omhoog moeten.’

Patiënten

De patiëntenkamers krijgen warme kleuren die bijdragen aan een huiselijke sfeer. Net als het ‘entertainment center’ met internetmogelijkheid en een flatscreen boven ieder bed.

Het Maasstad ziekenhuis bevat éénpersoons- en vierpersoonskamers. De afdeling binnenlopend, komt de bezoeker eerst langs de vierpersoonskamers; de éénpersoonskamers liggen verder achterin waar het wat rustiger is. Deze éénpersoonskamers hebben een grote glasdeur. Numan verklaart die keuze: ‘Dat geeft patiënten de keuzemogelijkheid voor transparantie naar de gang, hoewel ze met een gordijn of lamellen ook voor privacy kunnen kiezen. Én die ruime ramen laten daglicht doordringen naar de gang.

Achterin liggen de MRSA-kamers, waar patiënten in quarantaine gehouden kunnen worden. Die zijn toegankelijk via een sluis, waarvan beide deuren een flink raam hebben. En zelfs in de binnenwand, die de afscheiding vormt met een naastgelegen sluis, is een raam opgenomen. Numan: ‘Opnieuw om het daglicht te laten doorsijpelen; maar het geeft de verpleger natuurlijk ook meer overzicht.’

Alle kamers hebben uitzicht naar buiten of op een van de binnentuinen. Numan vertelt: ‘De patio’s zijn de groene kamers van het gebouw. We zien het als verblijfsruimte; een helende omgeving waar mensen even kunnen rondlopen of zitten bij mooi weer.’ Alle ramen kunnen geopend worden, behalve waar twee gevels elkaar raken. Numan legt uit: ‘Dat is om brandoverslag te voorkomen. De ramen in de hoeken hebben ook brandwerende beglazing, maar visueel is er geen verschil met de andere ramen.’

De wanden van iedere eenpersoonskamer zijn dertig minuten brandwerend. Dat creëert genoeg veiligheid en tijd om de kamers (waar sommige patienten zichzelf niet kunnen redden) bij brand te ontruimen. De grote ruiten in de binnendeuren zijn dus ook dertig minuten brandwerend.

Personeel

Artsen, verplegend en ondersteunend personeel krijgen de beschikking over moderne werkplekken. Numan vertelt: ‘Er is een stafcentrum met ruimtes voor overleg, overdracht, secretariaat en concentratieplekken.’ Hier is gekozen voor grote open vloeren, waar transparante glazen wanden ervoor zorgen dat brandscheidingen niet ten koste gaan van het overzicht. ‘Omdat we niet willen dat het dichtslibt met allemaal kleine hokjes, is hier veel glas gebruikt’, verklaart Numan.

Omdat in het spreekuurcentrum alle ruimte langs de gevel gereserveerd is voor kamers, liggen de wachtruimtes in het middendeel. ‘De wachtruimtes liggen onder een vide en onder daklichten’, vertelt Numan. ‘Dus er komt wel daglicht binnen. Wachtenden en artsen zien elkaar ook, via de vide is zicht op de verdiepingsvloer waar het personeel werkt. Die vide is vanwege de brandveiligheid met glas afgescheiden.’

Brandscheidingen belangrijk

Over brandwerende beglazingen vertelt Mark van Tilborg, sales manager van Vetrotech Saint-Gobain: ‘Over het algemeen is Contraflam Lite 30 een goede keuze met veel toepassingsmogelijkheden. Bijvoorbeeld in de éénpersoonskamers. Deze ruit is gehard en heeft een laag breukrisico. Dat scheelt, want er wordt veel met bedden en karretjes gereden en ongeharde ruiten sneuvelen veel sneller. Daarnaast heeft de Contraflam Lite 30 een goed doorzicht.’

De Contraflam Lite beglazing is ook toegepast in de wanden op de transparante ‘personeelsvloer’, vertelt Van Tilborg: ‘Naast de hoge transparantie speelt hier ook een rol dat Contraflam Lite getest is in de grote afmetingen.’

Hoewel zeker in een ziekenhuis, waarin niet iedereen zelfredzaam is, brandveiligheid de hoogste prioriteit heeft, is er geen sprinklerinstallatie aangelegd. Bijvoorbeeld omdat er veel kwetsbare apparatuur staat. En Numan verklaart: ‘Dat heeft te maken met de kosten, maar daarnaast wilden we het ritme van 3 meter 45 niet doorbreken. Zeker in de centrale hal niet. De consequentie daarvan was dat de puien rond de hal zestig minuten brandwerend moesten zijn. En dat is gelukt, dankzij Contraflam Lite 60, zonder dat dat ten koste van de transparantie is gegaan. Bezoekers kijken direct dóór naar de binnentuin aan de andere zijde van de Magistrale. Een bijkomend voordeel is dat dit type brandwerende beglazing ook voldoet aan het criterium EI15 voor temperatuurisolatie.’

Moderne ziekenhuizen, zoals het Maasstad Ziekenhuis, zijn transparante gebouwen waarin geen concessies aan (brand)veiligheid gedaan worden. Omdat het Maasstad Ziekenhuis geen sprinklerinstallatie heeft, is het des te belangrijker om de uitbreiding van eventuele branden tot het minimum te beperken. De aanwezigheid van patiënten die zichzelf niet kunnen redden noodzaakt tot brandveilige kamers en ontruimingsroutes. En omdat moderne gebouwen vanwege oriëntatie, uitzicht en moderne werkvormen steeds transparanter worden, is het duidelijk dat in het Maasstad Ziekenhuis zeer veel brandwerende beglazing is toegepast.

Deskundigheid

Vetrotech bevordert op verschillende manieren de kennis over brandveilig bouwen. Recent gaf Vetrotech de brochures ‘Vuistregels brandwerend glas conform Nederlandse regelgeving’ en ‘Zorginstellingen – brandwerend veiligheidsglas’ uit. Vetrotech informeerde over brandwerende beglazing, praktijkfouten, en mogelijkheden tot kostenbesparingen tijdens de beurs ‘Brandveiligheid in de zorg’ van 30 november 2010.

Verder blijken betrokkenen vooral geïnteresseerd in de praktijk, merkte Van Tilborg: ‘Mensen willen weten: hoe herkennen ze brandwerend glas en hoe controleren ze dat het juist geplaatst is. Want ze willen echte veiligheid en geen schijnveiligheid. Men wil weten of gekleurde folies in het glaspakket opgenomen kunnen worden, en hoe dan, zonder de brandwerende werking aan te tasten. Daarover kunnen we meedenken en adviseren. Want voor architecten tellen vooral de mogelijkheden die we bieden om vrij te ontwerpen.’

+ + + Kadertekst:

Vetrotech organiseert seminars voor betrokkenen bij ziekenhuizen, in het bijzonder voor facilitair managers, toezichthouders, architecten en adviseurs. Een ‘Glass Academy’ over de toepassing van brandwerende beglazing in ziekenhuizen. Door dit soort bijeenkomsten verspreidt Vetrotech haar kennis en ervaring op het gebied van brandwerende beglazing binnen de doelgroep en tegelijkertijd wordt duidelijk hoe ze andere bouwpartijen van dienst kan zijn.

Van Tilborg vertelt: ‘De eye-openers voor veel betrokkenen liggen bij de combinaties die ze willen. Het gaat uiteraard om brandveiligheid, maar men wil de Healing Environment ook niet verliezen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan kleurgebruik en voldoende daglicht. Maar ook aan overzicht en doorzicht met de noodzaak van het behouden van transparantie. Bovendien is ook letselveiligheid, en dus een lager breukrisico, een belangrijk aspect. De brandwerende beglazing Contraflam Lite is dan een heel goede oplossing, want dat heeft een hoge lichtdoorlaat, het is doorvalveilig en letselveilig én voldoet aan classificatie EI15.’

Tijdens bijeenkomsten als deze maakt vooral de groep, met vakmensen van verschillende achtergronden die daadwerkelijk met de praktijk in aanraking komen, het erg leerzaam. Mensen die regelmatig met brandwerende beglazing te maken hebben, krijgen een beter en breder begrip van de materie, en tegelijkertijd leren ze meer over de positie van andere betrokken bouwpartijen. Zo maakt de brandweerman duidelijk waarom testrapporten zo belangrijk zijn. De gebouwbeheerder vertelt hoe lastig het is als door schijnbaar kleine wijzigingen een geplande oplossing toch op problemen stuit. En de raamfabrikant maakt duidelijk dat op basis van beredeneren en beargumenteren soms toch tot een onverwachte oplossing te komen valt. Door op deze manier kennis te bundelen en vervolgens als gesprekspartner te fungeren, zorgen we gezamenlijk voor een brandveilige (zorg-)omgeving.

Brandwerende beglazing in het Maasstad Ziekenhuis

Producent: Vetrotech Saint-Gobain

Leveranciers: Glassolutions Amersfoort, Glassolutions Amersfoort en MHB

Toegepast brandwerend glas, 1500 vierkante meter:

-       Vetroflam 66.2 30

-       Contraflam Lite 30 (Climaplus)

-       Vetroflam 66.2 60

-       Contraflam Lite 60 (Climaplus)

Website: www.vetrotech.nl / www.testreports.nl

Fotografie Hennie Raaymakers

De nieuwbouw gaat plaats bieden aan 104 mensen. Ook kunnen daarna meer zwaar zorgbehoevenden opgevangen worden. Het nieuwe gebouw krijgt naast de klassieke afdelingen rustoord (ROB) en rust- en verzorgingstehuis (RVT) een afdeling voor kortverblijf en een aparte afdeling voor ouderen met psychische problemen.

Mariatroon begon haar taak als klooster, later tehuis voor ongehuwde dames ‘van gegoede afkomst’ en daarna ‘bejaardentehuis’. Per 1 januari 2000 namen de Broeders van Liefde het huis over van de Zusters Maricolen en richtten zich op het opnemen van mensen met een zorgbehoefte. Praktisch betekent dit dat mensen ouder dan vijfenzestig jaar met een zorgvraag opgenomen kunnen worden. Op dit moment bestaat Mariatroon uit 102 rustoorbedden, waarvan 51 rusthuis (ROB), 51 rust- en verzorgingstehuis (RVT, dit zijn zwaar zorgbehoevende bejaarden) en tien serviceflats.

Bij de overname in 2000 was het gebouw in Dendermonde totaal verouderd. De zusters – een kleine orde – hadden geen zin meer om nog te investeren om het bejaardentehuis te laten voldoen aan de vernieuwde Belgische overheidsnormen. De Broeders zagen wel wat in de instelling en namen eigendom en exploitatie over. Gezien de situatie, begonnen zij meteen na te denken over hoe de gebouwen bij de tijd te brengen. De Broeders van Liefde zitten echter ook niet dik in het geld en moesten dus voorzichtig aan doen. “Ja, we zijn misschien wel rijk in patrimonium (bezit) maar arm in liquide middelen,” legt Vermoesen uit. “Plus dat we de regel hanteren dat elke instelling zelf-bedruipend moet zijn. We konden dus geen beroep doen op onze congregatie voor financiele ondersteuning.”

Vervagende grenzen

Het bleek een uitdaging. Ook omdat ouderenzorg een relatief nieuw domein is binnen het zorgaanbod is voor de Broeders, die voornamelijk actief zijn in het onderwijs en de geestelijke gezondheidszorg. De congregatie exploiteert slechts vier instellingen voor zorgbehoevende ouderen, waarvan Mariatroon de grootste is. Die geworteldheid in de geestelijke gezondheidszorg is naar de toekomst ook een sterk punt, vindt de heer Vermoesen. Ouderenzorg heeft meer en meer te maken met zowel lichamelijke als geestelijke problemen. Door samenwerking, kunnen instellingen van elkaar leren. WZC Mariatroon werkt nauw samen met het psychiatrisch centrum Zoete Nood Gods te Lede, dat ook behoort tot de groep van de Broeders van Liefde. ‘Lede’ exploiteert een psychiatrisch verzorgingstehuis (PVT) met een vestiging op de campus van Huize Mariatroon in Dendermonde.

Johan Vermoesen vindt dat een goede zaak: “Ouderenzorg krijgt steeds meer aspecten van psychische zorg. Denk maar aan dementie en andere geestelijke ouderdomskwalen. Tot op heden zijn de grenzen tussen beide soorten instellingen scherp, vooral door de regelgeving van de overheid. In de praktijk zien we echter steeds meer een glijdende overgang. De grenzen vervagen. Wij proberen daar zo goed mogelijk op in te spelen, ondanks dat vooral de subsidieregels dat niet makkelijk maken.”

Wet van Murphy

“Ons gebouw was geconcipieerd op zelfredzame ouderen maar die groep werd snel kleiner. Daardoor heb je meer facilitaire ruimten nodig. Weliswaar werd al snel een cafetaria aangebouwd en een verpleegpost. Maar dat was onvoldoende. Daar konden we de toekomst niet mee in.”

Al in 2004 kwam een nieuw masterplan tot stand  van waaruit een zorgstrategisch plan werd ontwikkeld waarin een volledige omgevingsanalyse meegenomen werd. Dat werd gevolgd door een organisatorisch financieel-technisch plan in 2007 en een masterplan. Het eerste zichtbare resultaat daarvan was de bouw en ingebruikname van de tien serviceflats in 2008. Zomer 2011 kwamen de vergunningen af om meteen na de vakantie met de grote nieuwbouw te beginnen.

Zo kort samengevat lijkt het een simpel ofschoon langdurige traject. In werkelijkheid was het een lang en dramatisch verhaal, blijkt uit het relaas van Johan Vermoesen.  “De betekenis van de Wet van Murphy is mij wel heel goed duidelijk geworden. Maar terugkijkend en nu we daadwerkelijk aan de slag kunnen, kan ik er wel om lachen,” zegt hij. “We staan nu voor de grote uitdaging om vrijwel op locatie een volledige vervangende nieuwbouw te realiseren.”

Dat project omvat de bouw van 104 woongelegenheden met een totale (voor 60% gesubsidieerde) oppervlakte van 65 m2 per woongelegenheid waarvan 98 Rust- en Verzorgingstehuis (RVT) voor residentieel verblijf voor onbepaalde duur en zes kortverblijfeenheden voor een maximum verblijfsduur van drie maanden, ter ondersteuning van mantelzorgers en thuiszorg. Daar komen op termijn nog bij 26 woongelegenheden RVT en acht dagverzorgingsplaatsen bij. De totale kostprijs van der werken bedraagt 9.937.660,28 euro. De nieuwbouw is ontworpen door Patrick Bourgain en Raf Blanckaert van VK-group (Van Kerckhove) in Roeselare, de huisarchitect van de Broeders van Liefde, die ook tekenden voor de al gerealiseerde serviceflats.

Gezien de omvang werd dit een Eurpese aanbesteding, waarop achttien ‘dossiers’ aangevraagd werden waarvan er acht echt ingediend werden. Slechts twee dagen voor het bevel tot aanvang der werken kon de keuze worden. Hoofdaannemer voor lot 1, ruwbouw-, voltooiings- en infrastructuurwerken, werd het bouwbedrijf Vandenbussche n.v. uit Aalter. Per augustus kon daarmee de bouw daadwerkelijk beginnen. De oplevering is voorzien in 2014.

 Afwisselend bouwen en slopen

De bouw wordt in een aantal fasen aangepakt, waarbij nieuwbouw en sloop elkaar afwisselen. Vanwege de beperkte hoogte, komen grootkeuken en personeelsruimte in de kelder. Dat wil zeggen: de geplande keuken. Want dankzij de kosten van het archeologische onderzoek, blijft dit voorlopig ‘blanke vloer’ en moeten de maaltijden van elders betrokken worden.

De hele nieuwbouw is opgezet als leefgroepen van gemiddeld twaalf kamers rond een centrale zit/eetkamer met een verpleegpost in het midden van de eenheid. De kamers meten een 28m² maar dat is groter dan het lijkt. Elke eenheid krijgt namelijk een grote centrale badkamer met aparte douche. Dat levert dubbel voordeel op: ruimtewinst op de gastenkamers en meer vierkante meters in de badkamer zodat daar makkelijker met rolstoelen e.d. gemanoeuvreerd kan worden. 

Gelijkvloers komen de kamers voor dementerende ouderen met o.a. een dwaaltuin en leefruimtes die uit de gevel naar voren springen om het contact met de buitenwereld maximaal te maken. In een latere fase komt op de begane grond ook het dagverzorgingscentrum (DVC).

Technisch vereist de bouw nauwelijks bijzondere inspanningen. Mariatroon kiest wel voor extra isolatie en groene energie maar het budget bleek te krap om in die richting veel meer te kunnen doen. “We hebben bespaard waar mogelijk maar onze budgetten zijn al sober. Zo krijgen we een groot plat dak op het zuiden. We hebben, gekeken of we daar iets met zonnepanelen konden doen maar die investering bleek te hoog. Een terugverdientijd van elf tot vijftien jaar is te lang.”

Toekomstvisie

“Kleine zelfstandige instellingen zijn gedoemd te sluiten,” voorspelt Johan Vermoesen. “Daarom richten wij ons op schaalvergroting en samenwerking. Vergroten onder de vorm van een geheel van kleinere complementaire entiteiten met een verschillend zorgaanbod; samenwerking met verschillende andere actoren in het locale landschap van zorgverstrekkers, waaronder een psychiatrisch ziekenhuis. Ons doel is een middelgrote instelling te worden, waarbij we gezamenlijk een technische dienst, loonadministratie, ondernemingsraad e.d. hebben.”

“Misschien nog belangrijker, is inhoudelijke samenwerking. Vijftien jaar geleden had je een ander soort rusthuizen. Instellingen waarin geestelijke zorg nauwelijks voorkwam. We kampen in België al veel te lang met de schotten tussen de geestelijke en andere, met name ouderenzorg. De grote vraag is wie wat moet doen. De Broeders hebben als voordeel dat wij een psychiatrische groep binnen onze eigen gelederen hebben. We zijn natuurlijke collega’s en kunnen daardoor wat makkelijker expertise uitwisselen. Bovendien zitten ze letterlijk dicht in de buurt, in een hoek van ons terrein. Wij streven daarom naar het uitbouwen van onze expertise op het gebied van reïntegratiewerk en rusthuizen waar mensen die meer psychische zorg nodig hebben ook terechtkunnen en goed opgevangen worden.”

Lang en dramatisch verhaal

Huize Mariatroon ligt achter een monumentaal kloostergebouw aan de Brusselsestraat in Dendermonde. Het terrein heeft een onregelmatige vorm, pal naast en achter winkels en woningen, omsloten door bebouwing met als klap op de vuurpijl een monumentale oude munitiebunker (arsenaal) in de achtertuin. De nieuwbouw kreeg te maken met een schier eindeloze procedures van plannen maken, goedkeuren, afkeuren en aanpassen. Bezwaarmakers, veranderende regelgeving, onverwachte archeologische opgravingen en zelfs een vergeten waterloop vertraagden het werk. Zelfs het aantal geplande plaatsen/bedden moest enkele keren worden aangepast, op zoek naar een evenwicht in wat betaalbaar was en een al dan niet volgens de normen bestaande overcapaciteit voor heel Dendermonde.

Grote invloed had het decreet van januari 2010 dat zorgde voor veel verschuivingen in de ouderenzorg. Instelling als Mariatroon voor mensen die geen zorg behoeven werden daarmee feitelijk afgeschaft. Dat betekende niet alleen een hele verandering in de aard van het werk maar had uiteraard ook consequenties voor inrichting en functie van de kamers en het hele gebouw.

Ondanks het graven van proefsleuven In 2007, bleek dat min of meer vergeten was dat op deze plek eeuwenlang een abdij gestaan had. Toen de stadsarchivaris daaraan herinnerde, moest onder het Verdrag van Malta een opgraving gedaan worden. Daarbij zijn wat fundamenten gevonden maar met name een massagraf met 92 pestlijken uit de 16e eeuw. Archeologisch onderzoek kan langer duren dan gedacht, en zeker als daarbij menselijke resten te voorschijn komen. De kosten (ca. 200.000 duizend euro) komen boven op het bouwbudget en volledig ten laste van de bouwheer. Mariatroon dreigde helemaal te stoppen vanwege deze ‘hypotheek op het bouwbudget’. Na een dikke maand onderhandelen kwamen provincie Oost-Vlaanderen en gemeente met een subsidie over de brug van in totaal 11.000 euro. Mede dankzij het inzetten van (onbetaalde) studenten van de universiteit van het Franse Bordeaux kon de opgraving worden afgerond. Maar niet zonder meerkosten voor Mariatroon en wederom vertraging.

Een andere factor die voor oponthoud zorgde was de vondst van een oude waterloop waarvan niet duidelijk was of deze al dan niet nog een functie voor de afwatering had. Omwonenden vonden verder dat de nieuwbouw te dicht bij hun panden kwam en te hoog zou worden. Dat eiste zorgvuldig afstand houden van de perceelgrens en na de nodige onderhandelingen kiezen voor drie bouwlagen, ook om niet boven bestaande monument uit te komen.

Door deze soortgelijke perikelen, kon pas in september dit jaar daadwerkelijk de spade de grond in. Net op tijd voordat de vergunningen verliepen.

De correcte toepassing inzake handhygiënetechniek volgens het WHO-hygiëneprotocol is een niet onbelangrijke factor om een gunstig resultaat na te streven. Het systeem schenkt dan ook de nodige aandacht aan de zones die vaak vergeten worden zoals duim en vingertoppen waardoor de kans op overdracht van ziektekiemen blijft bestaan.  

Volgens Cleanic is het voeren van sensibilsatiecampagnes goed om zorgverleners te motiveren en meer bewust te maken over de risico’s die onstaan door een slechte handhygiëne.
Rekeninghoudend met de lage compliance die de zorginstellingen vandaag kennen, zijn deze campagnes niet voldoende, maar moet er gestreefd worden naar een gunstig resultaat op lange termijn.
Met een goede handhygiëne, kunnen volgens Cleanic 30% van alle zorggerelateerde infecties voorkomen en kosten gereduceerd worden. 

In deze aflevering van “De eerste indruk” laten we u kennismaken met zorgcentrum Orbis Lemborgh in Sittard. Dit zorgcentrum, onderdeel van Orbis Medisch en Zorgconcern, scoorde de 11e  positie op de ranglijst van verpleeghuizen van de Volkskrant dat gebaseerd was op cijfers uit 2009.

Op de website van het zorgcentrum lezen we het volgende: Orbis Lemborgh is een geïntegreerd ‘dorp’ waar veel mensen zich snel thuis voelen. Er is een speelkamer voor de (achter)kleinkinderen die op bezoek komen en er zijn ruimtes voor activiteiten en feesten, waaronder een sfeervol bruin café. Daarnaast is er een royale tuin met gezellige zitjes, waar iedereen kan genieten van de fruitbomen, de waterspiegel met fontein en de Mariakapel. Kinderen van de nabij gelegen basisschool komen regelmatig op bezoek en brengen dan hun repertoire aan liedjes ten gehore. Dit tot groot genoegen van de bewoners.

Bovenstaande informatie in combinatie met de hoge Volkskrantscore wekt verwachtingen.

Bij aankomst kunnen we direct constateren dat Lemborgh inderdaad beschikt over een royale tuin aan de voorzijde en een bijzonder marmeren kunstwerk (een appel waar een partje uit is). Ook zien we voor het gebouw een eigen parkeerterrein met echter een beperkt aantal plaatsen en op loopafstand meer parkeergelegenheid. Het kleinschalige hoofdgebouw met twee bouwlagen ligt door de grote voortuin wat van de weg verwijderd. De toegepaste materialen geven het gebouw een wat zakelijke uitstraling. Het groen rondom maakt echter veel goed. Een bord attendeert bewoners en bezoekers op De Grutter; een winkel voor de dagelijkse boodschappen.

Levendige sfeer

Bij binnenkomst worden we verrast door de levendige sfeer. Een entreehal met aan de linkerzijde een receptie en een klein “grand café” en aan de rechterzijde een in het oogspringend herfsttafereel compleet met boskabouters. We zien ook een pinautomaat. In de hal staan zitjes met ronde tafels en houten stoelen uitgevoerd in een donkere houtkleur. De stoelen zijn nogal hard. Op de vloer donkergrijze keramiek tegels. Doordat er voldoende daglicht naar binnenkomt, onder meer door een daklicht, komt de ruimte prettig over. Het aangrenzende “grand café” vinden we wat klein voor de naam die het draagt. We vinden het ook wat eenvoudig van inrichting voor een “grand café”, er wordt wel prima koffie geschonken. Ook de ontmoetingsruimte die direct achter de entree is gesitueerd, is wat eenvoudig van inrichting. In de ontmoetingsruimte zien we hetzelfde meubilair als in de centrale hal, maar dan van een lichte houtstructuur. Op de vloer ligt een lichte kleur marmoleum. Enkele grote kunstwerken, onder meer een wandkleed, en een antieke kast dragen bij aan de aankleding. Tijdens ons bezoek is er een bloemschikactiviteit. Verspreid in de ruimte staan grote bamboeachtige planten. In een hoek is een speelruimte voor kinderen. Aan de gebruikte materialen, het meubilair en het grijze, schoon metselwerk zie je dat Lemborgh niet de tijdsgeest van 2011 uitstraalt. Dat doet echter niet af aan de sfeer. Die lijkt goed. Het is op het tijdstip dat wij dit zorgcentrum bezoeken, circa 15.30 uur, gezellig druk in de ontmoetingsruimte en de entreehal. Mensen praten geanimeerd met elkaar en lijken het over het algemeen goed naar hun zin te hebben. De medewerksters, die we aan het werk zien, zijn in hun contacten uitermate vriendelijk en behulpzaam. We concluderen verder dat het in de ontmoetingsruimte en hal schoon en opgeruimd is.

Vanuit de ontmoetingsruimte is er volop zicht op de royale, goed onderhouden tuin achter de instelling. Er staan hier volop zitjes. Kunstobjecten verfraaien het geheel. Zelfs zien we een Mariakapel. Het uitzicht op deze tuin vanuit de ontmoetingsruimte is een meerwaarde. De woonverblijven achter het hoofdgebouw tellen slechts een bouwlaag, waardoor het geheel de uitstraling heeft van een woonwijkje met een menselijke maat. Dat draagt bij aan het goede gevoel dat je krijgt als je in de ontmoetingsruimte verblijft.

Conclusie

We kunnen ons voorstellen dat door enkele kleine ingrepen de uitstraling in de ontmoetingsruimte en grand cafe warmer wordt. Bijvoorbeeld plantjes of bloemen op de tafels. Ook de kunst aan de wanden zou wat ons betreft wat expressiever mogen zijn. De omgeving is uitermate fraai en goed verzorgd. Dat geldt ook voor het interieur. De eerste indruk van Orbis Lemborgh is dat het een zorginstelling is waar de sfeer goed lijkt. Dit wordt nog eens bevestigd als we Lemborgh bellen voor overleg over dit artikel. Op de achtergrond, we vermoeden dat het in de ontmoetingruimte is, klinkt een groep mensen die het grootste plezier horen hebben.

Ter Reede zie je niet over het hoofd. Het hart van het gebouwencomplex (320 huurappartementen en 66 koopappartementen) wordt gevormd door een hoge woontoren met 17 woonlagen. Dat is zeker niet kleinschalig te noemen. Een dergelijke hoogte past echter wel in deze omgeving van Vlissingen waar in de directe nabijheid van de Boulevard de laatste jaren nogal wat hoogbouw is verrezen. Daarnaast biedt de woontoren ook een functioneel aspect; aan de juiste zijde van het appartementengebouw, dat overigens niet over balkons beschikt, heeft men ongetwijfeld een schitterend uitzicht over de Westerschelde.

Ter Reede is gelegen aan de Vredehoflaan; een mooie laan met behoorlijk wat groen en met aan de overzijde van het woonzorgcentrum fraaie huizen. Ter Reede, zo constateren we, bestaat uit oud- en vrij recente nieuwbouw. Veel parkeergelegenheid aan de Vredehoflaan is er niet; later zien we dat achter het gebouwencomplex een groot parkeerterrein is. Direct bij de hoofdingang is een servicebureau van Werkt voor ouderen; zorgorganisatie op Walcheren met 1200 medewerkers en 600 vrijwilligers.

Oplettend

Bij binnenkomst in het gebouw zien we aan de rechterzijde een hal met mooi vormgegeven brievenbussen. Daarachter komen we in een centrale hal met een receptie, een winkel voor de dagelijkse boodschappen en een leestafel. Het is er gezellig druk, er zitten behoorlijk wat mensen aan de leestafel. In de centrale hal vallen vooral het kunstzinnige design van de pilaren op en de door zijn beperkte hoogte, toegankelijk ogende receptie. Met sierlijke letters op de muur wordt de aandacht van de bezoekers op de receptie gevestigd. De centrale hal maakt een goed verzorgde indruk waarbij de keuze van materialen een positieve indruk maakt. Hoewel we zonder dat ons iets wordt gevraagd kunnen doorlopen naar het Atrium, hebben we het gevoel dat we door de medewerksters achter de receptie wel worden opgemerkt. Even later blijkt dat er inderdaad sprake is van oplettendheid. We hebben onze fotocamera nog niet tevoorschijn gehaald of een medewerkster spreekt ons aan.

Dat er bij Ter Reede veel valt te fotograferen, blikt als we het Atrium betreden; een prachtig, sfeervol binnenplein met restaurant. Op het moment van ons bezoek is het volle bak vanwege een modeshow. Als opmerkelijk ervaren we de goede akoestiek in de hoge ruimte. Aan weerszijden van het Atrium kijken we tegen de galerijen van de wooncomplexen. De roodbruine bakstenen versterken het gevoel buiten te zijn. In de schuin oplopende dakconstructie zien we lichtkoepels die voor het nodige daglicht zorgen. Ook de ramen in het Atrium bieden veel daglichttoetreding en contact met de omgeving. In de fraaie natuursteenvloer, die het idee van een plein nog eens versterkt, zien we verspreid in de ruimte grote “kunstbomen”.  Het restaurant maakt onderdeel uit van de totale binnenruimte, maar kent door de situering buiten het middengebied een eigen sfeer. In het Atrium zien we ondermeer een kantoorfunctie, bakkerij, cadeauwinkel, servicebureau en een eigentijds kunstwerk met webcams en palen die op golfbrekers lijken. Als we in het restaurant genieten van een lekkere cappuccino , kunnen we constateren dat de Kembo stoelen niet alleen mooi passen in de omgeving, maar ook het nodige comfort bieden. Dat de sfeer in Ter Reede goed is, wordt nog eens onderstreept door de vele bewoners die een praatje maken.

Bij een rondje om het gebouwencomplex moeten we constateren dat de integratie van oud- en nieuwbouw als geslaagd mag worden beschouwd. De oudbouw vormt samen met de nieuwbouw een evenwichtig geheel. Vermeldenswaard is het fitnesscentrum Club VIEF dat door zijn externe plaatsing ook een uitnodiging inhoudt aan buurtbewoners om de conditie hier op peil te houden. Eveneens vermeldenswaard is het verdiept gelegen parkeerterrein dat gedeeltelijk is overdekt door een sedumdak. Door de verdiepte ligging hebben voorbijgangers een mooi uitzicht op dit opmerkelijk stukje groen.

Conclusie

Woonzorgcentrum Ter Reede geeft een prima eerste indruk. De sfeer is er goed, de vormgeving van de verschillende gebouwonderdelen komt sfeervol over. Het in- en exterieur is van deze tijd, zonder dat het trendy wil zijn. De keuze van materialen is uitermate verzorgd en de integratie van oud- en nieuwbouw mag geslaagd worden genoemd.